แชร์ต่อโดยไม่รู้ความจริง ผิดกฎหมายหรือไม่?

1. แชร์ข้อมูลผิดพลาดเพียงครั้งเดียว อาจกลายเป็นผู้กระทำความผิดอาญาได้หรือไม่
ทุกวันนี้ การส่งต่อข้อมูลเกิดขึ้นได้ภายในไม่กี่วินาที ไม่ว่าจะเป็นการแชร์ข่าวผ่าน Facebook การส่งข้อความในกลุ่ม LINE การโพสต์ซ้ำบน X หรือการส่งคลิปวิดีโอให้เพื่อนและสมาชิกในครอบครัว
หลายคนแชร์ข้อมูลเพราะต้องการเตือนภัย บางคนแชร์เพราะเชื่อถือผู้ส่งต้นทาง ขณะที่บางคนแชร์เพราะเห็นว่าข้อมูลนั้นน่าสนใจ โดยไม่ได้ตรวจสอบข้อเท็จจริงอย่างละเอียด

ลองนึกถึงสถานการณ์หนึ่ง
มีข้อความแพร่กระจายในกลุ่มสนทนาว่า ธนาคารแห่งหนึ่งกำลังประสบปัญหาทางการเงิน และอาจไม่สามารถคืนเงินฝากให้ลูกค้าได้ ผู้ได้รับข้อความเกิดความกังวล จึงส่งต่อให้ญาติและเพื่อนเพื่อเตือนให้ระมัดระวัง

ต่อมาธนาคารออกมาชี้แจงว่าข้อมูลดังกล่าวไม่เป็นความจริง
คำถามคือ บุคคลที่ส่งต่อข้อความนั้นมีความผิดตามกฎหมายหรือไม่
คำตอบไม่อาจพิจารณาจากการที่ข้อมูลเป็นเท็จเพียงอย่างเดียว แต่ต้องตรวจสอบว่าข้อมูลต้นทางเข้าข่ายความผิดตามบทบัญญัติใด ผู้ส่งต่อมีความรู้เกี่ยวกับข้อมูลนั้นอย่างไร และมีองค์ประกอบความผิดครบถ้วนหรือไม่

โดยเฉพาะมาตรา 14(5) ซึ่งกำหนดความรับผิดของผู้เผยแพร่หรือส่งต่อข้อมูลบางประเภทไว้โดยเฉพาะ

2. มาตรา 14(5) กำหนดความรับผิดของผู้แชร์อย่างไร
พระราชบัญญัติว่าด้วยการกระทำความผิดเกี่ยวกับคอมพิวเตอร์ พ.ศ. 2550 ซึ่งแก้ไขเพิ่มเติมโดยพระราชบัญญัติว่าด้วยการกระทำความผิดเกี่ยวกับคอมพิวเตอร์ (ฉบับที่ 2) พ.ศ. 2560 มาตรา 14(5) กำหนดความผิดเกี่ยวกับการเผยแพร่หรือส่งต่อข้อมูลคอมพิวเตอร์ โดยรู้อยู่แล้วว่าเป็นข้อมูลตามมาตรา 14(1)–(4)

จากบทบัญญัตินี้ สามารถแยกองค์ประกอบสำคัญในการวิเคราะห์ได้สองส่วน
ส่วนแรก ต้องมีการเผยแพร่หรือส่งต่อข้อมูลคอมพิวเตอร์

การแชร์ข้อความ การส่งต่อรูปภาพ การเผยแพร่คลิปวิดีโอ หรือการโพสต์ข้อมูลซ้ำ อาจมีลักษณะเป็นการเผยแพร่หรือส่งต่อข้อมูลคอมพิวเตอร์ได้ ขึ้นอยู่กับพฤติการณ์ของการกระทำอย่างไรก็ตาม การกดถูกใจ การอ่านข้อความ หรือการบันทึกข้อมูลไว้โดยไม่ได้เผยแพร่ ไม่ควรถูกเหมารวมว่าเป็นการเผยแพร่หรือส่งต่อตามมาตรานี้โดยอัตโนมัติ

ส่วนที่สอง ผู้เผยแพร่หรือส่งต่อต้องรู้อยู่แล้วว่าข้อมูลนั้นเป็นข้อมูลตามมาตรา 14(1)–(4)

เงื่อนไขนี้เป็นหัวใจสำคัญของความผิดตามมาตรา 14(5)
ข้อมูลที่ถูกส่งต่อจะต้องมีลักษณะตามฐานความผิดที่กฎหมายอ้างถึง และต้องพิจารณาความรู้ของผู้ส่งต่อเกี่ยวกับลักษณะดังกล่าวด้วย
ดังนั้น การพิสูจน์ว่าข้อความหนึ่งเป็นเท็จ ไม่ได้เท่ากับการพิสูจน์ว่าผู้ส่งต่อทุกคนมีความผิดตามมาตรา 14(5)

3. คำว่า “รู้อยู่แล้ว” มีความสำคัญอย่างไร
คำว่า “รู้อยู่แล้ว” ในมาตรา 14(5) เป็นถ้อยคำที่กำหนดเงื่อนไขด้านความรู้ของผู้กระทำความผิด

ในทางกฎหมายอาญา ต้องพิจารณาร่วมกับหลักเรื่องเจตนาตามประมวลกฎหมายอาญา มาตรา 59 และพยานหลักฐานเกี่ยวกับข้อเท็จจริงที่ผู้กระทำรับรู้ขณะกระทำการจึงต้องแยกสถานการณ์ที่แตกต่างกันออกจากกัน

กรณีแรก ผู้แชร์เชื่อว่าข้อมูลเป็นความจริง
บุคคลหนึ่งได้รับข้อความเตือนภัยจากผู้ที่ตนเชื่อถือ และส่งต่อโดยเข้าใจว่าข้อมูลนั้นถูกต้อง

หากภายหลังพบว่าข้อมูลเป็นเท็จ ยังไม่อาจสรุปว่าผู้แชร์รู้อยู่แล้วว่าข้อมูลดังกล่าวเข้าข่ายมาตรา 14(1)–(4)

กรณีที่สอง ผู้แชร์ได้รับข้อมูลยืนยันว่าข้อความเป็นเท็จ แต่ยังส่งต่อ
บุคคลหนึ่งได้รับหลักฐานที่น่าเชื่อถือว่าข้อความที่ตนกำลังจะแชร์เป็นข้อความปลอม แต่ยังจงใจส่งต่อเพื่อให้ผู้อื่นหลงเชื่อ

กรณีนี้อาจมีข้อเท็จจริงที่สนับสนุนการพิจารณาเรื่องความรู้ของผู้ส่งต่อ แต่ยังต้องพิสูจน์ว่าข้อมูลนั้นเข้าองค์ประกอบมาตรา 14(1)–(4) ด้วย

กรณีที่สาม ผู้แชร์ตั้งคำถามเกี่ยวกับความน่าเชื่อถือของข้อมูล
บุคคลหนึ่งนำภาพประกาศที่สงสัยว่าเป็นของปลอมมาโพสต์ พร้อมข้อความว่า “ประกาศนี้จริงหรือไม่ มีใครตรวจสอบได้บ้าง”
กรณีนี้ต้องพิจารณาวัตถุประสงค์ วิธีนำเสนอ และบริบทอย่างรอบคอบ การนำข้อมูลมาแสดงเพื่อตรวจสอบข้อเท็จจริงไม่ได้ทำให้ผู้โพสต์มีความผิดโดยอัตโนมัติ

อย่างไรก็ตาม การเขียนคำถามกำกับไม่ได้เป็นข้อยกเว้นความผิดในทุกสถานการณ์ หากพฤติการณ์โดยรวมแสดงถึงการจงใจเผยแพร่ข้อมูลที่รู้อยู่แล้วว่าเข้าข่ายความผิด ก็อาจต้องรับผิดตามกฎหมายได้

4. ผู้สร้างข้อมูลกับผู้ส่งต่อมีความรับผิดเหมือนกันหรือไม่
ผู้สร้างข้อมูลและผู้ส่งต่ออาจเกี่ยวข้องกับข้อมูลชุดเดียวกัน แต่การพิจารณาความรับผิดไม่จำเป็นต้องใช้ฐานความผิดเดียวกัน สมมติว่า

บุคคล ก. สร้างเว็บไซต์ปลอมของธนาคารเพื่อหลอกให้ประชาชนกรอกข้อมูลบัญชี แล้วส่งลิงก์ให้บุคคล ข.

บุคคล ข. รู้ว่าเว็บไซต์ดังกล่าวเป็นเว็บไซต์ปลอมและมีวัตถุประสงค์เพื่อหลอกลวง แต่ยังส่งลิงก์ต่อให้ผู้อื่น

ต่อมาบุคคล ค. ได้รับลิงก์จากเพื่อนและส่งต่อโดยเข้าใจว่าเป็นเว็บไซต์จริง
การวิเคราะห์ความรับผิดอาจแตกต่างกันดังนี้

ตัวอย่างนี้แสดงให้เห็นว่า แม้ทั้งสามคนเกี่ยวข้องกับข้อมูลเดียวกัน แต่ข้อเท็จจริงเกี่ยวกับการกระทำและความรู้ของแต่ละคนแตกต่างกัน

การวิเคราะห์จึงต้องพิจารณาเป็นรายบุคคล ไม่ใช่สรุปว่าทุกคนในเส้นทางการส่งต่อข้อมูลมีความผิดเหมือนกันทั้งหมด

5. หากมีคนเตือนแล้วว่าข้อมูลเป็นเท็จ แต่ยังแชร์ต่อ จะผิดทันทีหรือไม่
คำตอบคือ ไม่จำเป็นต้องผิดทันที

การได้รับคำเตือนว่าข้อมูลเป็นเท็จอาจเป็นพยานหลักฐานสำคัญในการพิจารณาว่าผู้ส่งต่อรับรู้อะไรอยู่แล้ว แต่ไม่ใช่ข้อสรุปทางกฎหมายในตัวเอง

ตัวอย่างเช่น มีผู้แสดงความคิดเห็นใต้โพสต์ว่า “ข่าวนี้ปลอม” แต่ไม่ได้แสดงหลักฐานประกอบ ผู้โพสต์อาจยังไม่ทราบว่าข้อมูลจริงหรือเท็จ

สถานการณ์นี้แตกต่างจากกรณีที่ผู้โพสต์เป็นผู้สร้างเอกสารปลอมด้วยตนเอง หรือมีข้อความสนทนายอมรับว่ารู้ว่าข้อมูลเป็นเท็จและมีลักษณะเป็นการหลอกลวงประชาชน แต่ยังตั้งใจส่งต่อ

การพิสูจน์ความผิดจึงต้องพิจารณาพยานหลักฐานทั้งหมด ไม่ใช่อาศัยเพียงการมีข้อความเตือนหรือการไม่ลบโพสต์หลังได้รับคำทักท้วง

ทั้งนี้ การคงข้อมูลไว้หรือเผยแพร่ต่อภายหลังได้รับข้อมูลใหม่ อาจก่อให้เกิดประเด็นความรับผิดอื่นตามข้อเท็จจริงได้

6. พยานหลักฐานอะไรอาจใช้พิสูจน์ว่าผู้แชร์รู้อยู่แล้ว
การพิสูจน์ความรู้หรือเจตนาของผู้ส่งต่ออาจอาศัยพยานหลักฐานหลายประเภทประกอบกัน เช่น

ข้อความสนทนาก่อนการแชร์ที่แสดงว่าผู้ส่งต่อรับรู้ลักษณะของข้อมูล การมีส่วนร่วมสร้างหรือแก้ไขข้อมูลปลอม ข้อความที่ผู้ส่งต่อเขียนประกอบการเผยแพร่
การยอมรับเกี่ยวกับความรู้หรือวัตถุประสงค์ในการส่งต่อ ลำดับเหตุการณ์ก่อนและหลังการเผยแพร่ หลักฐานทางดิจิทัลที่แสดงความเกี่ยวข้องกับการสร้างหรือกระจายข้อมูล

อย่างไรก็ตาม หลักฐานแต่ละประเภทไม่ได้พิสูจน์ความผิดได้โดยลำพังเสมอไป ต้องตรวจสอบความแท้จริง ความน่าเชื่อถือ และความเชื่อมโยงกับองค์ประกอบความผิด การมีภาพหน้าจอแสดงว่าบุคคลหนึ่งแชร์ข้อความ ไม่ได้พิสูจน์โดยอัตโนมัติว่าบุคคลนั้นรู้อยู่แล้วว่าข้อมูลเข้าข่ายมาตรา 14(1)–(4)

นอกจากนี้ ผู้ถูกกล่าวหายังได้รับความคุ้มครองตามหลักสันนิษฐานไว้ก่อนว่าเป็นผู้บริสุทธิ์ตามรัฐธรรมนูญแห่งราชอาณาจักรไทย มาตรา 29

7. แชร์เพื่อเตือนภัยหรือขอให้ตรวจสอบ แตกต่างจากแชร์เพื่อหลอกลวงหรือไม่
วัตถุประสงค์ของการเผยแพร่เป็นข้อเท็จจริงที่อาจมีความสำคัญต่อการวิเคราะห์พฤติการณ์ แต่ไม่ได้เป็นข้อยกเว้นความผิดโดยอัตโนมัติ

สมมติว่ามีผู้พบเว็บไซต์ที่สงสัยว่าเป็นเว็บไซต์หลอกลวง และนำภาพเว็บไซต์มาเผยแพร่พร้อมข้อความเตือนว่า “โปรดระวัง เว็บไซต์นี้อาจเป็นเว็บไซต์ปลอม อย่ากรอกข้อมูลส่วนบุคคลจนกว่าจะตรวจสอบ”

กรณีนี้มีลักษณะแตกต่างจากผู้ที่นำเว็บไซต์ปลอมเดียวกันมาเผยแพร่ พร้อมเชิญชวนให้ประชาชนเข้าไปกรอกข้อมูลเพื่อรับเงินรางวัล

แม้ข้อมูลต้นทางจะเกี่ยวข้องกับเว็บไซต์เดียวกัน แต่ลักษณะการนำเสนอและพฤติการณ์ต่างกัน

ในการพิจารณาความผิดตามมาตรา 14(5) จึงต้องตรวจสอบว่ามีการเผยแพร่หรือส่งต่อข้อมูลตามที่กฎหมายกำหนดหรือไม่ และผู้กระทำรู้อะไรเกี่ยวกับข้อมูลนั้น

ผู้ที่ต้องการเตือนภัยควรเลือกวิธีสื่อสารที่ไม่ทำให้ผู้อ่านเข้าใจผิดว่าเว็บไซต์ปลอมเป็นเว็บไซต์จริง เช่น ระบุให้ชัดว่าเป็นข้อมูลต้องสงสัย หลีกเลี่ยงการเผยแพร่ลิงก์ที่ใช้งานได้โดยไม่จำเป็น และอ้างอิงแหล่งตรวจสอบที่เชื่อถือได้

8. แชร์ในกลุ่มปิดหรือส่งข้อความส่วนตัว ไม่มีความผิดจริงหรือไม่
บางคนเข้าใจว่าการส่งต่อข้อมูลในกลุ่ม LINE ที่มีสมาชิกเพียงไม่กี่คน หรือการส่งข้อความส่วนตัวให้เพื่อน ไม่ถือเป็นการเผยแพร่หรือส่งต่อข้อมูลตามกฎหมาย
ความเข้าใจเช่นนี้ไม่ควรถูกนำมาใช้เป็นข้อสรุปทั่วไป

มาตรา 14(5) ใช้ถ้อยคำเกี่ยวกับการเผยแพร่หรือส่งต่อข้อมูลคอมพิวเตอร์ โดยไม่ได้กำหนดเป็นเงื่อนไขทั่วไปว่าต้องส่งต่อในพื้นที่สาธารณะเท่านั้น

อย่างไรก็ตาม ลักษณะการสื่อสาร จำนวนผู้รับ บริบทของกลุ่ม และเนื้อหาที่ส่งต่อ อาจมีความสำคัญต่อการวิเคราะห์ข้อเท็จจริงและองค์ประกอบของความผิดต้นทาง
จึงไม่อาจสรุปได้ทั้งสองทางว่า การแชร์ในกลุ่มปิดไม่มีความผิดเสมอ หรือการแชร์ในกลุ่มปิดเป็นความผิดเสมอ

การพิจารณาต้องอาศัยข้อเท็จจริงเฉพาะกรณี

9. หากแชร์ข้อมูลไปแล้วและเพิ่งทราบภายหลังว่าเป็นข้อมูลเท็จ ควรทำอย่างไร
เมื่อพบว่าข้อมูลที่ตนเผยแพร่หรือส่งต่อไม่ถูกต้อง ควรดำเนินการอย่างเหมาะสมเพื่อลดความเสียหายที่อาจเกิดขึ้น

ขั้นแรก ควรตรวจสอบข้อมูลใหม่จากแหล่งที่เชื่อถือได้ และพิจารณาว่าข้อมูลเดิมผิดพลาดในส่วนใด

ขั้นต่อมา หากยืนยันได้ว่าข้อมูลผิดพลาด ควรแก้ไขหรือชี้แจงให้ผู้รับข้อมูลทราบ โดยเฉพาะในช่องทางเดิมที่เคยเผยแพร่

หากข้อมูลนั้นอาจทำให้ประชาชนได้รับความเสียหาย ควรพิจารณาหยุดส่งต่อ ลบหรือแก้ไขข้อความที่ไม่ถูกต้อง และแจ้งเตือนผู้ที่ได้รับข้อมูลก่อนหน้าเท่าที่เหมาะสม
หากเกี่ยวข้องกับข้อพิพาทหรือการดำเนินคดี ควรเก็บรักษาหลักฐานที่เกี่ยวข้องตามความจำเป็นและขอคำปรึกษาทางกฎหมายก่อนดำเนินการที่อาจกระทบต่อพยานหลักฐาน

สิ่งสำคัญคือต้องเข้าใจว่า การลบหรือแก้ไขโพสต์ไม่ได้ทำให้ความรับผิดที่อาจเกิดขึ้นแล้วสิ้นสุดลงโดยอัตโนมัติ แต่การแก้ไขข้อมูลอย่างรวดเร็วอาจช่วยลดผลกระทบต่อผู้ได้รับข้อมูลและผู้เสียหายได้

10. แม้ไม่ผิดมาตรา 14(5) ก็อาจเกี่ยวข้องกับกฎหมายอื่น
ความเข้าใจอีกประการหนึ่งที่ต้องระวังคือ หากไม่เข้าองค์ประกอบความผิดตามมาตรา 14(5) แล้ว การแชร์ข้อมูลนั้นย่อมไม่ผิดกฎหมายใดเลย

ในความเป็นจริง การส่งต่อข้อมูลอาจเกี่ยวข้องกับกฎหมายหลายฉบับตามลักษณะการกระทำ

ตัวอย่างเช่น การส่งต่อข้อความกล่าวหาบุคคลอื่นอาจเกี่ยวข้องกับความผิดฐานหมิ่นประมาทตามประมวลกฎหมายอาญา หากเข้าองค์ประกอบที่กฎหมายกำหนด
การเผยแพร่ข้อมูลส่วนบุคคลอาจเกี่ยวข้องกับพระราชบัญญัติคุ้มครองข้อมูลส่วนบุคคล พ.ศ. 2562 หากกิจกรรมนั้นอยู่ภายใต้บังคับของกฎหมายและไม่มีเหตุอันชอบด้วยกฎหมายรองรับ

การเผยแพร่ภาพหรือผลงานของผู้อื่นอาจเกี่ยวข้องกับกฎหมายลิขสิทธิ์ ขึ้นอยู่กับลักษณะของงาน สิทธิของเจ้าของ และข้อยกเว้นตามกฎหมาย

นอกจากนี้ การเผยแพร่ข้อมูลที่ก่อให้เกิดความเสียหายแก่บุคคลอื่นอาจมีประเด็นความรับผิดทางแพ่งตามประมวลกฎหมายแพ่งและพาณิชย์

ดังนั้น การพิจารณาว่าการแชร์ข้อมูลชอบด้วยกฎหมายหรือไม่ ต้องตรวจสอบทั้งลักษณะของข้อมูล วิธีการเผยแพร่ และกฎหมายที่เกี่ยวข้อง ไม่ใช่พิจารณาเฉพาะพระราชบัญญัติว่าด้วยการกระทำความผิดเกี่ยวกับคอมพิวเตอร์เท่านั้น

11. หลักปฏิบัติสำหรับประชาชน แชร์อย่างรับผิดชอบโดยไม่ต้องกลัวการใช้สิทธิ
การใช้สื่อสังคมออนไลน์อย่างรับผิดชอบไม่ได้หมายความว่าประชาชนต้องตรวจสอบทุกข้อความจนปราศจากข้อผิดพลาดก่อนจึงจะสามารถแสดงความคิดเห็นได้
แต่หมายถึงการใช้ความระมัดระวังอย่างเหมาะสมกับลักษณะและผลกระทบของข้อมูล

ข้อมูลทั่วไปที่มีความเสี่ยงต่ำอาจตรวจสอบได้ด้วยการดูแหล่งที่มาและวันที่เผยแพร่ ขณะที่ข้อมูลเกี่ยวกับความปลอดภัยสาธารณะ การเงิน สุขภาพ หรือข้อกล่าวหาต่อบุคคลอื่นควรได้รับการตรวจสอบอย่างรอบคอบมากขึ้น

เมื่อไม่แน่ใจว่าข้อมูลถูกต้องหรือไม่ การงดแชร์ชั่วคราวหรือระบุข้อจำกัดของข้อมูลอย่างชัดเจนอาจเป็นทางเลือกที่เหมาะสม

หากต้องการเผยแพร่ข้อมูลเพื่อเตือนภัยหรือขอให้สังคมช่วยตรวจสอบ ควรสื่อสารโดยไม่ทำให้ผู้อื่นเข้าใจผิดว่าข้อมูลที่ยังไม่ยืนยันเป็นข้อเท็จจริงที่ได้รับการพิสูจน์แล้ว

ที่สำคัญ ประชาชนไม่ควรถูกทำให้เข้าใจว่าการแชร์ข้อมูลผิดพลาดทุกกรณีเป็นความผิดอาญา เพราะความรับผิดต้องเป็นไปตามองค์ประกอบของกฎหมาย

บทสรุป
การแชร์ข้อมูลที่ภายหลังพบว่าเป็นเท็จ ไม่ได้ทำให้ผู้แชร์มีความผิดตามมาตรา 14(5) โดยอัตโนมัติ

กฎหมายกำหนดเงื่อนไขสำคัญว่าผู้เผยแพร่หรือส่งต่อต้องรู้อยู่แล้วว่าข้อมูลนั้นเป็นข้อมูลตามมาตรา 14(1)–(4) การพิสูจน์ความผิดจึงต้องพิจารณาทั้งลักษณะของข้อมูล การกระทำ ความรู้ของผู้ส่งต่อ และพยานหลักฐานที่เกี่ยวข้อง

อย่างไรก็ตาม การไม่เข้าองค์ประกอบมาตรา 14(5) ไม่ได้หมายความว่าจะไม่มีความรับผิดตามกฎหมายอื่น

หลักคิดที่สำคัญจึงไม่ใช่ “แชร์แล้วต้องกลัวติดคุก” แต่คือ “รู้ว่ากำลังแชร์อะไร ตรวจสอบตามความเหมาะสม และเคารพสิทธิของผู้อื่น”

การเข้าใจกฎหมายอย่างถูกต้องจะช่วยให้ประชาชนสามารถสื่อสาร เตือนภัย แลกเปลี่ยนข้อมูล และแสดงความคิดเห็นได้อย่างมั่นใจ โดยไม่ละเลยความรับผิดชอบต่อผู้ได้รับข้อมูลและบุคคลที่อาจได้รับผลกระทบ

บทความตอนต่อไป: โพสต์ข้อมูลส่วนบุคคลของคนอื่น ผิด PDPA เสมอไปหรือไม่?