เมื่อกฎหมายคุ้มครอง สังคมต้องไม่ทำให้ประชาชนกลัวการใช้สิทธิ

1. กฎหมายควรทำให้ประชาชนปลอดภัย หรือทำให้ประชาชนไม่กล้าแสดงความคิดเห็น

ลองนึกถึงสถานการณ์หนึ่ง
ประชาชนคนหนึ่งพบว่าหน่วยงานของรัฐดำเนินโครงการที่อาจมีปัญหาเรื่องความคุ้มค่า จึงต้องการโพสต์ตั้งคำถามเกี่ยวกับการใช้งบประมาณ

แต่ก่อนโพสต์ เขานึกถึงข้อความเตือนที่เคยเห็นว่า การโพสต์ข้อมูลเท็จหรือข้อมูลที่กระทบความมั่นคงอาจมีโทษจำคุกไม่เกิน 5 ปี ปรับไม่เกิน 100,000 บาท

เขาจึงตัดสินใจไม่โพสต์ แม้จะมีข้อมูลและเหตุผลที่ต้องการนำเสนอ เพราะไม่แน่ใจว่าการตั้งคำถามต่อหน่วยงานรัฐจะทำให้ตนเองถูกดำเนินคดีหรือไม่

สถานการณ์สมมตินี้สะท้อนคำถามสำคัญว่า การให้ความรู้เกี่ยวกับกฎหมายที่มีวัตถุประสงค์คุ้มครองสังคม อาจทำให้ประชาชนไม่กล้าใช้สิทธิของตนเองได้หรือไม่
คำตอบคือ การสื่อสารกฎหมายที่ไม่ครบถ้วนอาจสร้างความเข้าใจคลาดเคลื่อนเกี่ยวกับขอบเขตความผิดและสิทธิที่กฎหมายรับรองได้

การบอกประชาชนว่าการกระทำบางอย่างมีโทษจำคุกสูงสุดเท่าใดเป็นข้อมูลที่อาจมีประโยชน์ แต่หากไม่อธิบายว่าอะไรคือองค์ประกอบความผิด อะไรคือการใช้สิทธิโดยชอบ และกฎหมายมีข้อจำกัดอย่างไร ก็อาจทำให้ประชาชนเข้าใจว่ากิจกรรมที่กฎหมายไม่ได้ห้ามเป็นสิ่งที่มีความเสี่ยงทางอาญาเสมอไป

ปัญหาจึงไม่ได้อยู่ที่การมีกฎหมายคุ้มครองสังคม แต่อยู่ที่การทำความเข้าใจขอบเขตของกฎหมายให้ถูกต้อง

2. สิทธิในการแสดงความคิดเห็นเป็นสิทธิที่รัฐธรรมนูญรับรอง
รัฐธรรมนูญแห่งราชอาณาจักรไทย พุทธศักราช 2560 มาตรา 34 รับรองเสรีภาพของบุคคลในการแสดงความคิดเห็น การพูด การเขียน การพิมพ์ การโฆษณา และการสื่อความหมายโดยวิธีอื่น

สิทธิดังกล่าวมีความสำคัญต่อการดำรงชีวิตในสังคมประชาธิปไตย เพราะทำให้ประชาชนสามารถแลกเปลี่ยนความคิดเห็น ตั้งคำถาม ตรวจสอบข้อมูล และมีส่วนร่วมในกิจการสาธารณะได้

การวิพากษ์วิจารณ์นโยบายสาธารณะ การตั้งคำถามเกี่ยวกับการใช้งบประมาณ หรือการแสดงความคิดเห็นเกี่ยวกับการดำเนินงานของหน่วยงานรัฐ จึงเป็นกิจกรรมที่เกี่ยวข้องกับเสรีภาพตามรัฐธรรมนูญ

อย่างไรก็ตาม เสรีภาพในการแสดงความคิดเห็นไม่ใช่สิทธิที่ปราศจากข้อจำกัด
มาตรา 34 กำหนดเงื่อนไขสำหรับการจำกัดเสรีภาพโดยอาศัยอำนาจตามบทบัญญัติแห่งกฎหมายเพื่อประโยชน์ที่ระบุไว้ เช่น การรักษาความมั่นคงของรัฐ การคุ้มครองสิทธิหรือเสรีภาพของบุคคลอื่น และการรักษาความสงบเรียบร้อยหรือศีลธรรมอันดีของประชาชน

ดังนั้น การพิจารณาความชอบด้วยกฎหมายของการสื่อสารจึงต้องคำนึงถึงทั้งสิทธิในการแสดงความคิดเห็นและข้อจำกัดที่กฎหมายกำหนด

ไม่ควรอธิบายว่าประชาชนสามารถโพสต์อะไรก็ได้โดยไม่มีความรับผิด และไม่ควรอธิบายว่าการโพสต์ข้อความที่อาจกระทบผู้อื่นเป็นความผิดอาญาโดยอัตโนมัติ

3. หลักความชอบด้วยกฎหมาย ไม่มีความผิด ไม่มีโทษ หากไม่มีกฎหมายบัญญัติ
หลักการสำคัญของกฎหมายอาญาคือ บุคคลจะต้องรับโทษทางอาญาก็ต่อเมื่อได้กระทำการที่กฎหมายซึ่งใช้ในขณะกระทำนั้นบัญญัติเป็นความผิดและกำหนดโทษไว้
หลักการนี้ปรากฏในประมวลกฎหมายอาญา มาตรา 2 และสัมพันธ์กับหลักประกันตามรัฐธรรมนูญ มาตรา 29

หลักดังกล่าวทำให้การวินิจฉัยความผิดต้องพิจารณาบทบัญญัติของกฎหมาย ไม่ใช่เพียงความรู้สึกว่าการกระทำนั้นไม่เหมาะสมหรืออาจสร้างความเสียหาย

ตัวอย่างเช่น การเผยแพร่ข้อมูลที่ภายหลังพบว่าผิดพลาด อาจเป็นเรื่องที่ควรแก้ไขหรือชี้แจง แต่ไม่ได้หมายความว่าผู้เผยแพร่ต้องมีความผิดตามมาตรา 14 ของพระราชบัญญัติว่าด้วยการกระทำความผิดเกี่ยวกับคอมพิวเตอร์เสมอไป

ต้องตรวจสอบองค์ประกอบความผิดตามแต่ละอนุมาตรา รวมถึงเงื่อนไขเกี่ยวกับลักษณะข้อมูล การกระทำ เจตนา และผลกระทบที่กฎหมายกำหนด

หลักความชอบด้วยกฎหมายจึงเป็นหลักประกันสำคัญที่ช่วยให้ประชาชนสามารถคาดหมายผลทางกฎหมายจากการกระทำของตนได้

4. ข้อมูลเท็จกับการวิพากษ์วิจารณ์ ไม่ใช่สิ่งเดียวกัน
ความแตกต่างระหว่างข้อเท็จจริงกับความคิดเห็นเป็นประเด็นสำคัญในการพิจารณาการสื่อสารออนไลน์

สมมติว่าประชาชนโพสต์ข้อความว่า
“ผมเห็นว่าโครงการนี้ไม่คุ้มค่ากับงบประมาณที่ใช้ และหน่วยงานควรชี้แจงรายละเอียดให้ประชาชนทราบ”

ข้อความดังกล่าวเป็นการแสดงความคิดเห็นเกี่ยวกับการดำเนินงานของหน่วยงานรัฐ

แต่หากมีบุคคลสร้างเอกสารปลอมขึ้นมา แล้วอ้างว่าเป็นหลักฐานการโอนเงินของโครงการไปยังบัญชีส่วนตัวของเจ้าหน้าที่ ทั้งที่ไม่มีเหตุการณ์ดังกล่าว ก็เป็นสถานการณ์ที่มีลักษณะทางข้อเท็จจริงแตกต่างกัน

กรณีหลังอาจเกี่ยวข้องกับการสร้างหรือเผยแพร่ข้อมูลปลอมและกฎหมายอื่นที่เกี่ยวข้อง ทั้งนี้ต้องตรวจสอบองค์ประกอบความผิดตามกฎหมายแต่ละฉบับ

การนำคำว่า “ข้อมูลเท็จ” มาใช้ครอบคลุมทั้งความคิดเห็น การคาดการณ์ ข้อมูลที่คลาดเคลื่อน และข้อมูลที่สร้างขึ้นเพื่อหลอกลวง จึงอาจทำให้ประชาชนเข้าใจขอบเขตของความผิดกว้างเกินกว่าที่กฎหมายกำหนด

ขณะเดียวกัน การเรียกข้อความว่าเป็นความคิดเห็นก็ไม่ได้ทำให้ข้อความนั้นได้รับยกเว้นความรับผิดทุกกรณี หากมีการกล่าวอ้างข้อเท็จจริงที่ทำให้บุคคลอื่นเสียหาย หรือมีการกระทำที่เข้าองค์ประกอบความผิดตามกฎหมายอื่น

5. สิทธิในการแสดงความคิดเห็นต้องอยู่ร่วมกับสิทธิในความเป็นส่วนตัว
รัฐธรรมนูญแห่งราชอาณาจักรไทย มาตรา 32 รับรองสิทธิในความเป็นอยู่ส่วนตัว เกียรติยศ ชื่อเสียง และครอบครัว

สิทธิดังกล่าวมีความสัมพันธ์กับเสรีภาพในการแสดงความคิดเห็น เพราะการเผยแพร่ข้อมูลบางประเภทอาจเป็นการใช้เสรีภาพของผู้เผยแพร่ ขณะเดียวกันก็อาจกระทบสิทธิของบุคคลที่ถูกกล่าวถึง

ตัวอย่างเช่น ประชาชนต้องการร้องเรียนการให้บริการของโรงพยาบาลแห่งหนึ่ง และเผยแพร่รายละเอียดเกี่ยวกับประสบการณ์ของตนเอง

การร้องเรียนหรือวิพากษ์วิจารณ์การให้บริการอาจเป็นการใช้สิทธิโดยชอบ แต่หากโพสต์ดังกล่าวมีข้อมูลสุขภาพของผู้ป่วยรายอื่น หรือภาพเอกสารที่แสดงข้อมูลส่วนบุคคลของบุคคลที่ไม่เกี่ยวข้อง ก็อาจเกิดประเด็นเกี่ยวกับสิทธิในความเป็นส่วนตัวและกฎหมายคุ้มครองข้อมูลส่วนบุคคล

จึงต้องแยกระหว่างสิทธิในการบอกเล่าประสบการณ์หรือแสดงความคิดเห็น กับความจำเป็นในการเปิดเผยข้อมูลของบุคคลอื่น

ในหลายสถานการณ์ ประชาชนสามารถใช้สิทธิในการร้องเรียนหรือวิพากษ์วิจารณ์ได้โดยไม่จำเป็นต้องเปิดเผยข้อมูลส่วนบุคคลของบุคคลที่ไม่เกี่ยวข้อง

6. PDPA ไม่ใช่กฎหมายที่ห้ามพูดถึงบุคคลอื่น
พระราชบัญญัติคุ้มครองข้อมูลส่วนบุคคล พ.ศ. 2562 มีวัตถุประสงค์ในการคุ้มครองข้อมูลส่วนบุคคลภายใต้หลักเกณฑ์ที่กฎหมายกำหนด ไม่ใช่กฎหมายที่ห้ามประชาชนกล่าวถึงบุคคลอื่นทุกกรณี

ดังที่อธิบายในบทความตอนที่ 4 การพิจารณาว่าการเปิดเผยข้อมูลส่วนบุคคลชอบด้วยกฎหมายหรือไม่ ต้องเริ่มจากการตรวจสอบว่ากิจกรรมนั้นอยู่ภายใต้บังคับของ PDPA หรือได้รับยกเว้นตามมาตรา 4

หากอยู่ภายใต้บังคับ ต้องพิจารณาฐานทางกฎหมายตามมาตรา 24 หรือมาตรา 26 แล้วแต่ประเภทข้อมูล รวมถึงหลักเกณฑ์การใช้หรือเปิดเผยข้อมูลตามมาตรา 27 และหน้าที่อื่นที่เกี่ยวข้อง

นอกจากนี้ มาตรา 4(3) ยังกำหนดข้อยกเว้นเกี่ยวกับกิจการสื่อมวลชน งานศิลปกรรม และงานวรรณกรรม ภายใต้เงื่อนไขที่กฎหมายบัญญัติไว้

จึงไม่ควรนำ PDPA มาอธิบายว่าเป็นข้อห้ามทั่วไปต่อการรายงานข่าว การวิพากษ์วิจารณ์ หรือการเผยแพร่ข้อมูลที่เกี่ยวข้องกับบุคคลอื่น

ในทางกลับกัน การอ้างว่าเป็นการใช้เสรีภาพในการแสดงความคิดเห็นก็ไม่ได้ทำให้ผู้เผยแพร่สามารถเปิดเผยข้อมูลส่วนบุคคลของผู้อื่นได้โดยไม่มีข้อจำกัด

การใช้สิทธิทั้งสองด้านต้องพิจารณาตามกฎหมายที่เกี่ยวข้องและข้อเท็จจริงของแต่ละกรณี

7. หลักความได้สัดส่วนกับการจำกัดสิทธิของประชาชน
รัฐธรรมนูญแห่งราชอาณาจักรไทย มาตรา 26 กำหนดหลักเกณฑ์สำคัญเกี่ยวกับการตรากฎหมายที่มีผลเป็นการจำกัดสิทธิหรือเสรีภาพของบุคคล โดยต้องเป็นไปตามเงื่อนไขที่รัฐธรรมนูญบัญญัติ และไม่เพิ่มภาระหรือจำกัดสิทธิหรือเสรีภาพเกินสมควรแก่เหตุ

หลักนี้เกี่ยวข้องกับแนวคิดเรื่องความได้สัดส่วน (Proportionality) ซึ่งใช้พิจารณาความสัมพันธ์ระหว่างวัตถุประสงค์ของมาตรการกับผลกระทบต่อสิทธิและเสรีภาพ
ในเชิงหลักการ สามารถพิจารณาได้ว่า มาตรการที่จำกัดสิทธิมีวัตถุประสงค์อันชอบด้วยกฎหมายหรือไม่ เหมาะสมที่จะบรรลุวัตถุประสงค์หรือไม่ มีมาตรการอื่นที่กระทบสิทธิน้อยกว่าหรือไม่ และประโยชน์ที่ได้รับมีความสมดุลกับผลกระทบต่อสิทธิเพียงใด
อย่างไรก็ตาม หลักความได้สัดส่วนไม่ได้หมายความว่าบุคคลสามารถยกขึ้นอ้างเพื่อยกเว้นความรับผิดตามกฎหมายอาญาได้โดยอัตโนมัติ การพิจารณาต้องเป็นไปตามบทบัญญัติที่ใช้บังคับและกระบวนการทางกฎหมายที่เกี่ยวข้อง

สำหรับการสื่อสารออนไลน์ หลักดังกล่าวช่วยให้เข้าใจว่า การคุ้มครองสังคมจากข้อมูลเท็จและการหลอกลวงควรดำเนินควบคู่กับการเคารพสิทธิในการรับรู้ข้อมูลและการแสดงความคิดเห็น

8. เมื่อประชาชนกลัวการถูกดำเนินคดีจนไม่กล้าแสดงความคิดเห็น
ในทางวิชาการ มีแนวคิดที่เรียกว่า Chilling Effect หรือผลกระทบที่ทำให้บุคคลยับยั้งการใช้สิทธิหรือเสรีภาพของตน เพราะกังวลว่าจะได้รับผลเสียหรือถูกดำเนินการทางกฎหมาย

ตัวอย่างเช่น บุคคลที่มีข้อมูลเกี่ยวกับปัญหาการให้บริการสาธารณะอาจเลือกไม่ร้องเรียน เพราะไม่แน่ใจว่าการเผยแพร่ข้อมูลจะถูกกล่าวหาว่าเป็นการนำข้อมูลเท็จเข้าสู่ระบบคอมพิวเตอร์หรือไม่

หรือประชาชนอาจไม่กล้าแสดงความคิดเห็นเกี่ยวกับนโยบายสาธารณะ เพราะเข้าใจว่าการวิพากษ์วิจารณ์หน่วยงานรัฐเป็นการเผยแพร่ข้อมูลที่กระทบความมั่นคง
สถานการณ์ดังกล่าวเป็นตัวอย่างเชิงสมมติที่แสดงให้เห็นว่าความเข้าใจทางกฎหมายอาจมีผลต่อพฤติกรรมการใช้สิทธิของประชาชน

อย่างไรก็ตาม ไม่ควรสรุปว่าการประชาสัมพันธ์บทลงโทษทางกฎหมายทุกกรณีทำให้เกิด Chilling Effect โดยไม่มีข้อมูลหรือหลักฐานสนับสนุน

ประเด็นสำคัญคือ การให้ความรู้ทางกฎหมายควรอธิบายทั้งพฤติกรรมที่กฎหมายห้ามและขอบเขตสิทธิที่กฎหมายคุ้มครอง เพื่อให้ประชาชนสามารถตัดสินใจได้บนพื้นฐานของข้อมูลที่ถูกต้อง

9. การคุ้มครองสิทธิของผู้เผยแพร่และผู้ได้รับผลกระทบต้องดำเนินไปพร้อมกัน
การใช้สิทธิในการแสดงความคิดเห็นและสิทธิในความเป็นส่วนตัวไม่ได้เป็นสิทธิที่ต้องขัดแย้งกันเสมอไป

ในหลายสถานการณ์ สามารถเลือกวิธีสื่อสารที่บรรลุวัตถุประสงค์โดยลดผลกระทบต่อบุคคลอื่นได้

ตัวอย่างเช่น หากต้องการร้องเรียนการให้บริการขององค์กร อาจเปิดเผยข้อเท็จจริงเกี่ยวกับเหตุการณ์และปัญหาที่เกิดขึ้น โดยปกปิดข้อมูลส่วนบุคคลของบุคคลที่ไม่เกี่ยวข้อง

หากต้องการเตือนภัยเกี่ยวกับเว็บไซต์หลอกลวง อาจเผยแพร่ข้อมูลที่ช่วยให้ประชาชนรู้เท่าทัน โดยไม่เผยแพร่ข้อมูลส่วนบุคคลของผู้เสียหายเกินความจำเป็น
หากต้องการวิพากษ์วิจารณ์นโยบายของรัฐ อาจอ้างอิงเอกสาร ข้อมูล และเหตุผลที่ตรวจสอบได้ พร้อมแยกข้อเท็จจริงออกจากความคิดเห็น

แนวทางเหล่านี้ไม่ได้เป็นเงื่อนไขว่าหากปฏิบัติตามแล้วจะไม่มีความรับผิดทางกฎหมายทุกกรณี แต่ช่วยลดความเสี่ยงจากการเผยแพร่ข้อมูลผิดพลาดหรือกระทบสิทธิของผู้อื่นโดยไม่จำเป็น

10. ความรับผิดชอบในการสื่อสารไม่ควรถูกเข้าใจว่าเป็นการห้ามใช้สิทธิ
การส่งเสริมให้ประชาชนตรวจสอบข้อมูลก่อนแชร์ เคารพความเป็นส่วนตัว และหลีกเลี่ยงการเผยแพร่ข้อมูลที่อาจสร้างความเสียหาย เป็นแนวทางที่มีประโยชน์ต่อสังคม

แต่การสื่อสารเรื่องความรับผิดชอบควรแยกออกจากการกล่าวอ้างว่าพฤติกรรมใดเป็นความผิดตามกฎหมาย

ตัวอย่างเช่น การแนะนำให้ประชาชนตรวจสอบข้อมูลก่อนแชร์เป็นคำแนะนำที่เหมาะสม แต่ไม่ควรทำให้เข้าใจว่าการแชร์ข้อมูลโดยไม่ได้ตรวจสอบทุกครั้งเป็นความผิดตามมาตรา 14(5)

ในทำนองเดียวกัน การแนะนำให้ขอความยินยอมก่อนเผยแพร่ภาพบุคคลอื่นอาจเป็นแนวปฏิบัติที่ช่วยลดความขัดแย้ง แต่ไม่ควรอธิบายว่าการเผยแพร่ภาพโดยไม่ได้รับความยินยอมทุกกรณีเป็นความผิดตาม PDPA

การแยกคำแนะนำด้านจริยธรรมและความรับผิดชอบออกจากข้อบังคับทางกฎหมาย จะช่วยให้ประชาชนเข้าใจว่าพฤติกรรมใดเป็นสิ่งที่ควรทำ และพฤติกรรมใดเป็นสิ่งที่กฎหมายกำหนดให้ต้องทำหรือห้ามทำ

11. ประชาชนควรใช้สิทธิอย่างไรให้มั่นใจและเคารพสิทธิผู้อื่น
ก่อนเผยแพร่ข้อมูลหรือแสดงความคิดเห็น ประชาชนควรพิจารณาว่าตนกำลังสื่อสารข้อเท็จจริง ความคิดเห็น หรือการคาดการณ์

หากเป็นข้อเท็จจริง ควรตรวจสอบแหล่งที่มาและหลักฐานตามความเหมาะสม โดยเฉพาะข้อมูลที่อาจก่อให้เกิดความเสียหายต่อบุคคลหรือสังคม

หากเป็นความคิดเห็น ควรแสดงเหตุผลและหลีกเลี่ยงการสร้างข้อเท็จจริงปลอมเพื่อสนับสนุนความเห็นของตน

หากข้อมูลเกี่ยวข้องกับบุคคลอื่น ควรพิจารณาว่าจำเป็นต้องเปิดเผยข้อมูลส่วนบุคคลของบุคคลนั้นหรือไม่ และการเผยแพร่อาจกระทบสิทธิในความเป็นส่วนตัว ชื่อเสียง หรือความปลอดภัยอย่างไร

หากเป็นการร้องเรียนหรือการตรวจสอบการทำงานของหน่วยงาน ควรเลือกช่องทางและวิธีการสื่อสารที่เหมาะสมกับวัตถุประสงค์ พร้อมเก็บรักษาหลักฐานที่เกี่ยวข้อง

การใช้สิทธิอย่างมั่นใจไม่ได้หมายความว่าประชาชนจะไม่ต้องรับผิดจากการกระทำของตน แต่หมายถึงการเข้าใจว่ากฎหมายรับรองสิทธิใด กำหนดข้อจำกัดอย่างไร และการกระทำแบบใดอาจก่อให้เกิดความรับผิด

บทสรุป
กฎหมายที่กำหนดความรับผิดจากการโพสต์หรือแชร์ข้อมูลมีความสำคัญต่อการคุ้มครองประชาชนจากการหลอกลวง การละเมิดสิทธิ และความเสียหายต่อสังคม
ขณะเดียวกัน ประชาชนก็มีสิทธิในการแสดงความคิดเห็น การรับรู้ข้อมูลข่าวสาร และการมีส่วนร่วมในกิจการสาธารณะภายใต้กรอบของรัฐธรรมนูญและกฎหมาย
การอธิบายกฎหมายอย่างถูกต้องจึงต้องไม่ทำให้ประชาชนเข้าใจว่าการเผยแพร่ข้อมูลผิดพลาด การวิพากษ์วิจารณ์ หรือการเปิดเผยข้อมูลส่วนบุคคลของผู้อื่นทุกกรณีเป็นความผิดอาญา

สังคมที่เคารพกฎหมายไม่ควรเป็นสังคมที่ประชาชนกลัวการใช้สิทธิ แต่ควรเป็นสังคมที่ประชาชนรู้สิทธิของตนเอง เข้าใจข้อจำกัดตามกฎหมาย และเคารพสิทธิของผู้อื่น

การรู้กฎหมายอย่างถูกต้องจึงเป็นพื้นฐานสำคัญของทั้งเสรีภาพและความรับผิดชอบในการสื่อสารออนไลน์

บทความตอนต่อไป โพสต์อย่างไร แชร์อย่างไร ให้ถูกกฎหมายและเคารพสิทธิผู้อื่น — บทสรุปภาพรวมจากทั้งห้าตอน